Waardeketens*

Sinds de industriële revolutie, eind 18e eeuw, komen producten in principe in ketens tot stand. Multinationals als Philips, Proctor & Gamble, Toyota en Siemens hebben nog steeds hun eigen fabrieken, maar veel delen van de productie worden uitbesteed. Met name grondstoffen en onderdelen komen bij gespecialiseerde toeleveranciers vandaan. Ook de eindassemblage wordt soms door derden gedaan, zoals de productie van Mini's in de voormalige DAF-fabriek in Borne. Zo'n samenwerkingsverband wordt een waardeketen genoemd. Ook uitgevers, die tegenwoordig geen eigen drukkerijen meer hebben, en grootschalige aannemers die geen uitvoerders meer in dienst hebben, werken samen in waardeketens. Dit komt nagenoeg in alle branches en beroepen voor, zelfs bij administratief georganiseerde organisaties als banken en verzekeraars. Ook bijvoorbeeld whisky wordt in een waardeketen geproduceerd; ambachtelijk gedestilleerd, zoals armagnac of calvados, daarentegen niet!

Bij een waardeketen wordt werk zodanig uitgevoerd dat het is alsof het werk in één groot proces plaatsvindt, onafhankelijk van de grenzen tussen organisaties. Dit om een product voor de best mogelijke prijs aan de klant te kunnen leveren. Klanten dwingen een klantfocus af door hun beslis- en koopgedrag; zonder klant geen omzet! Oorspronkelijk gold bij waardeketens de logistiek van materialen (de materiaalstroom) als uitgangspunt. Tegenwoordig zijn logistiek van geld en informatie minstens even belangrijk. In het ideale geval is het doel van de waardeketen beheersing van zowel kwaliteit, als effectiviteit, leverbetrouwbaarheid en efficiency van het totaal om de klant optimaal van dienst te kunnen zijn. Of dit in de praktijk altijd lukt, is overigens maar de vraag! Onderstaand een eenvoudige weergave van een waardeketen.

ovmarkt-mono-0-515

De blauwe vakjes geven activiteiten binnen een organisatie weer. Aan de rechterkant staat de klant; links de grondstoffenleverancier. De rode pijlen geven de materiaalstroom weer, terwijl de groene pijlen de geldstroom weergeven. Informatie (niet weergegeven in deze afbeelding) stroomt zowel van links naar rechts, met de materiaalstroom mee (productie- en voorraadinformatie), als van rechts naar links, met de geldstroom mee (order- en klantinformatie). Overigens zou het gebruik van de term 'keten' de indruk kunnen wekken dat een waardeketen een lineaire structuur is. Niets is minder waar: een waardeketen is in de praktijk een netwerk of zelfs een verzameling netwerken! Onderstaand een iets complexere weergave. Elk van de lichtblauwe vakjes stelt een organisatie voor.

ovmarkt-pluri-0-515

Waardeketens hebben één (of een zeer klein aantal) ketenregisseur(s). Een ketenregisseur dwingt de gang van zaken af binnen de keten. Bij commerciële waardeketens kunnen veel soorten bedrijven als ketenregisseur optreden. Soms is dat een merk, zoals Nike, of een internetwinkel zoals Wehkamp, of Talpa, de mediaproducent. De ketenregisseur bepaalt de gang van zaken door eisen te stellen aan de kosten, kwaliteit en doorlooptijd van productie. Toyota, de Japanse autoproducent, is erg bepalend voor de manier waarop tegenwoordig waardeketens worden ingericht. De term die hierbij een grote rol speelt is 'lean'. Zowel de contractuele afspraken tussen de ketenpartners als de samenwerking in de praktijk zijn van groot belang voor de effectiviteit van de totale keten. Geen enkele ketenpartner heeft er namelijk belang bij dat wel aan de contractuele eisen wordt voldaan, maar niet aan de wensen van de klant!

Ook niet-commerciële organisaties als overheid, zorgaanbieders en woningcorporaties werken in waardeketens. Dergelijke maatschappelijke dienstverleners hebben veel inrichtingsprincipes overgenomen van commerciële partijen. Een belangrijk verschil is echter dat commerciële partijen door hun klantfocus keer op keer door de markt gedwongen worden de kosten te verlagen, de productiviteit te verhogen en hun producten en diensten te innoveren. Maatschappelijke dienstverleners worden daartoe nauwelijks door de markt gedwongen. Veel samenwerking en afstemming is bij maatschappelijke organisaties gebaseerd op overleg en vastlegging op papier. En praten en papier zijn zo kostbaar!
In tegenstelling tot maatschappelijke diensten zijn commerciële diensten sinds begin jaren '90 (extreem) geoptimaliseerd op kosten, doorlooptijd en kwaliteit. Dit heeft geleid tot sterk verbeterde afstemming en samenwerking tussen de ketenpartners. Internet en (gestandaardiseerde) uitwisseling van informatie zijn daarbij essentieel, evenals het gebruik van ketenneutrale informatiesystemen. Dit zijn systemen die door alle ketenpartners gebruikt worden om onderling gestandaardiseerd informatie uit te wisselen, bijvoorbeeld om binnen de hele keten de klant op dezelfde manier te identificeren. Het resultaat van zo'n geoptimaliseerde keten is bijvoorbeeld dat, wanneer we om half negen 's avonds een boek bestellen (en online betalen), dat boek de volgende dag in de brievenbus ligt. Dat vinden we nu normaal, maar begin jaren '90 konden we niet eens elektronisch betalen! Onderstaand een (sterk) gesimplificeerd beeld van het waardenetwerk bij het bestellen van een boek.

ovmarkt-aanb-mono-515

Hoewel maatschappelijke dienstverleners een aantal optimalisaties van commerciële dienstverleners hebben overgenomen heeft dit niet per definitie geleid tot een vergelijkbare vooruitgang in kostenreductie, doorlooptijd en kwaliteit, laat staan in productiviteit, effectiviteit en leverbetrouwbaarheid. De achterstand bij maatschappelijke ketens is teleurstellend, maar geen verschrikkelijk groot probleem. In zekere zin is het zelfs een voordeel! De verbeteringen (en experimenten) die de afgelopen 30 jaar door commerciële organisaties zijn gedaan hoeven niet door maatschappelijke partijen overgedaan te worden. Maatschappelijke organisaties kunnen zonder veel moeite de praktijk overnemen, waardoor de achterstand gemakkelijk ingelopen kan worden! Randvoorwaarde is wel dat de gedachtegang achter de organisatorische inrichtingsvormen, met name over klantfocus, en daarnaast samenwerking, standaardisatie en afstemming, ook binnen de maatschappelijke organisaties gemeengoed wordt. En dat zou in de praktijk nog wel eens een belangrijk struikelblok kunnen blijken te zijn... Vaak zijn samenwerking en afstemming bij maatschappelijke ketens op dit moment meer gericht op interne efficiency dan op de klant, burger, cliënt of patiënt!

* De oorspronkelijke (Engelse) term voor dit soort samenwerkingsverbanden is 'Supply Chain' ('toeleveringsketen'), maar tegenwoordig wordt ook de term 'Value Chain' ('waardeketen') gebruikt. Deze laatste term geeft misschien wel beter aan waar het om gaat, namelijk meer waarde creëren.

[Vorige]  [Volgende]  [Terug]
Laatst aangepast op zondag 09 februari 2014 16:32
waardeketens